Bujeok, bùa giấy vàng Hàn Quốc: tín ngưỡng musok, ba năm hạn samjae và vì sao nên dè chừng bùa bán qua mạng
Trả lời ngắn: Bujeok là bùa giấy của tín ngưỡng dân gian Hàn Quốc, thường là giấy vàng vẽ hình và chữ bằng mực đỏ chu sa, dùng để trừ tà, cầu bình an, cầu thi cử, hay qua ba năm hạn samjae, gần giống tam tai của người Việt. Nó gắn với musok, tín ngưỡng shaman lâu đời do các mudang thực hành, đến nay vẫn còn sống ở Hàn Quốc. Với người Việt, bujeok đáng tìm hiểu như một phần văn hoá; còn mua bùa giải hạn qua mạng với giá cao thì nên dè chừng, vì đó đúng là kiểu gieo nỗi lo rồi bán cách giải.
Musok: tín ngưỡng cổ nhất của bán đảo Hàn
Trước khi Phật giáo và Nho giáo vào bán đảo Hàn, người Hàn đã có một tín ngưỡng thờ thần núi, thần nhà, thần làng và tin vào người có khả năng giao tiếp với thế giới thần linh. Tín ngưỡng ấy được gọi là musok. Qua nhiều thế kỷ, musok sống cạnh Phật giáo và Nho giáo, có lúc bị triều đình Nho giáo coi thường, có lúc bị xem là mê tín cần bài trừ, nhưng chưa bao giờ biến mất.
Ngày nay ở Hàn Quốc, musok vừa là di sản văn hoá được nghiên cứu, trình diễn, vừa là niềm tin thật của một bộ phận người dân. Một nghi lễ của đảo Jeju liên quan tới thần gió và biển đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể. Những cột thần đầu làng như jangseung, đã có bài jangseung và sotdae, cũng thuộc thế giới tín ngưỡng này.
Mudang và nghi lễ gut
Mudang là người thực hành musok, phần lớn là phụ nữ. Họ làm các nghi lễ gọi là gut, có trống, chiêng, múa, hát, trang phục nhiều màu, kéo dài từ vài giờ tới nhiều ngày. Gut được làm để cầu bình an cho gia đình, cầu mùa, tiễn linh hồn người mất, hay giải điều không may.
Người Việt sẽ thấy nét quen với thực hành hầu đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu: cùng có người được coi là cầu nối với thần linh, cùng có âm nhạc, trang phục, cùng đã được thừa nhận là di sản văn hoá. Nhưng hai thực hành có lịch sử, thần điện và nghi thức riêng; so sánh để hiểu, không để đánh đồng.
Bujeok: tờ bùa giấy vàng mực đỏ
Bujeok là những tờ giấy, thường nhuộm màu vàng, trên đó vẽ hình, ký hiệu và chữ Hán cách điệu bằng mực đỏ làm từ chu sa. Bùa do mudang, thầy cúng, và ở một số nơi là chùa trao cho người cầu. Người nhận gấp bùa mang theo trong ví, dán trên cửa, đặt dưới gối, tuỳ mục đích.
Màu vàng và đỏ không ngẫu nhiên. Trong quan niệm dân gian Đông Á, đỏ là màu đuổi tà, vàng là màu của trung tâm và sự sáng. Chu sa thì từ lâu được dùng làm mực cho bùa ở cả Trung Hoa, Hàn, Nhật, Việt. Cần biết thêm rằng chu sa là thuỷ ngân sulfua, không phải thứ để nghiền uống hay đốt hít khói, dù một số lời truyền miệng có nói thế.
Bảng các loại bujeok thường gặp
| Mục đích | Cách dùng phổ biến | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trừ tà, giữ nhà | Dán trên cửa ra vào hoặc xà nhà | Loại phổ biến nhất |
| Qua hạn samjae | Mang theo người trong ba năm hạn | Mẫu quen có hình chim ưng ba đầu một chân |
| Thi cử, công danh | Mang theo khi đi thi | Nhiều người mua cho con trước kỳ thi đại học |
| Tình duyên, hoà thuận | Đặt dưới gối hoặc trong ví | Dễ bị thương mại hoá nhất |
| Buôn bán | Dán ở cửa hàng | Thường đi cùng lễ khai trương |
| Bình an khi đi xa | Mang trong hành lý | Giống chức năng omamori của Nhật |
Bảng trên mô tả cách người dùng hiểu và dùng bùa, không phải xác nhận bùa có tác dụng. Đó là niềm tin, và nên được nhìn như niềm tin.
Samjae và tam tai: cùng một hệ tính hạn
Người Hàn tin rằng mỗi người có ba năm hạn liên tiếp gọi là samjae, quay lại sau chín năm, tức mỗi vòng mười hai năm có ba năm hạn. Cách tính dựa trên nhóm tam hợp của mười hai con giáp: ba tuổi cùng một nhóm sẽ gặp hạn trong cùng ba năm. Người Việt gọi đúng hệ ấy là tam tai, cũng tính theo nhóm tuổi tam hợp, cũng ba năm liên tiếp.
Ở cả hai nước, tam tai là quan niệm dân gian, không có cơ sở thống kê nào cho thấy người trong năm hạn gặp nhiều chuyện xấu hơn. Điều đáng để ý là cách nỗi lo này được khai thác: khi một phần tư dân số luôn "đang trong hạn", thị trường bùa giải hạn không bao giờ thiếu khách.
Ipchunchuk: chữ chúc dán cửa ngày lập xuân
Một tục may mắn nhẹ nhàng hơn nhiều là ipchunchuk: ngày lập xuân, khoảng đầu tháng Hai, nhiều nhà Hàn dán lên cổng hai dải giấy viết câu chúc bằng chữ Hán, quen nhất là câu chúc lập xuân đại cát, đón dương khí nhiều điều mừng. Đây là lời chúc đầu xuân, không phải bùa, gần với câu đối Tết hay chữ ông đồ của người Việt.
Nếu muốn mang một chút không khí đầu xuân Hàn về nhà, ipchunchuk là lựa chọn hợp hơn bujeok: không cần nghi lễ, không gắn với nỗi sợ, chỉ là chữ đẹp mang lời chúc. Túi phúc bokjumeoni dịp Tết Seollal, đã có trong bài bokjumeoni, túi phúc của người Hàn, cũng thuộc nhóm vật may mắn "nhẹ" như vậy.
Bujeok trên mạng: vì sao nên dè chừng
Ở Việt Nam có nơi rao bán "bùa Hàn Quốc thỉnh từ mudang", "bùa giải tam tai Hàn", "bùa tình yêu Hàn" qua mạng. Có mấy điểm nên tỉnh táo:
- Bujeok trong tín ngưỡng gốc được làm cho một người cụ thể, sau khi người ấy đến hỏi; bùa in hàng loạt không còn là thứ người Hàn gọi là bujeok theo nghĩa nghi lễ.
- Không có cách nào để người mua kiểm chứng bùa "được làm phép" hay chưa.
- Lời quảng cáo thường đi đúng kịch bản: nói người mua đang gặp hạn, kể chuyện người khác gặp nạn vì không đeo bùa, rồi chào giá. Đó là gieo nỗi lo rồi bán cách giải.
- Lời dặn "đừng nói cho ai biết kẻo mất linh" là dấu hiệu nên dừng lại, vì nó ngăn mình hỏi ý người thân.
Thái Lan cũng có thị trường bùa hộ mệnh rất lớn với những vấn đề tương tự; bài bùa hộ mệnh Thái Lan có cùng lời khuyên.
Các bước xử lý khi được mời mua bùa giải hạn
- Không quyết ngay. Lời giục "chỉ làm được trong tuần này" là thủ thuật ép thời gian.
- Kể với một người thân. Nếu người bán dặn giữ bí mật, càng phải kể.
- Hỏi rõ giá trọn gói bằng chữ. Nhiều vụ bắt đầu bằng một món rẻ, rồi đẻ thêm lễ giải, lễ cắt, lễ tạ.
- Tách nỗi lo thật khỏi chuyện hạn. Đang lo sức khoẻ thì đi khám; lo tiền bạc thì ngồi xuống lập kế hoạch chi tiêu; lo thi cử thì lập lịch ôn.
- Nếu vẫn muốn giữ một vật tinh thần, chọn món giá vừa phải, không kèm lời hứa, từ nơi mình tin như ngôi chùa quen.
- Đã lỡ chuyển tiền lớn và bị đòi thêm, giữ lại tin nhắn, biên nhận, và hỏi luật sư hoặc báo cơ quan công an.
Ví dụ: một sinh viên Việt sắp sang Hàn du học
Một bạn sinh viên tuổi đang "gặp tam tai" theo lịch Việt, sắp sang Hàn học. Trên mạng, bạn thấy quảng cáo bùa samjae Hàn, kèm lời "năm đầu xa nhà trong hạn rất dễ gặp chuyện". Bạn hơi lo, hỏi chị họ đang sống ở Seoul.
Chị kể: ở Hàn, nhiều người trẻ biết samjae như một câu chuyện vui đầu năm, có người đi chùa xin một tờ bùa, đa số chẳng làm gì. Thứ thật sự giúp năm đầu xa nhà an toàn là bảo hiểm y tế cho du học sinh, số điện thoại khẩn cấp, biết đường đến phòng khám gần trường, và một người quen ở đó. Bạn sinh viên bỏ qua quảng cáo, lưu số khẩn cấp, mua bảo hiểm, và khi tới nơi, ghé một ngôi chùa trên núi vào dịp lập xuân, xem người ta dán chữ đầu xuân, coi đó là một trải nghiệm văn hoá.
Tôn trọng tín ngưỡng khi gặp bujeok ở Hàn
Bujeok, gut, mudang là một phần đời sống tâm linh của người Hàn, kể cả khi mình không tin. Khi đi du lịch, nếu tình cờ gặp một nghi lễ gut, hãy đứng xa, hỏi trước khi chụp ảnh, không chen vào khu vực làm lễ. Thấy bùa dán trên cửa nhà hay cửa hàng, đừng bóc hay chạm. Với người bạn Hàn có niềm tin này, không chế giễu; với người bạn Hàn coi đó là mê tín, cũng không cần tranh luận thay họ.
Nếu đã xin một tờ bùa ở chùa Hàn thì giữ thế nào
Có người đi Hàn, ghé một ngôi chùa trên núi, được tặng hoặc xin một tờ bùa nhỏ. Cách giữ đơn giản: gấp theo nếp sẵn có, để trong ví hoặc phong bì sạch, không gấp nhàu hay để chung với giấy rác. Mang về nhà thì cất ở chỗ khô, không dán lên bàn thờ gia tiên. Khi không muốn giữ nữa, người Hàn thường đem trả lại chùa hoặc đốt ngoài trời ở nơi an toàn; ở Việt Nam, có thể gửi lại chùa quen nhờ xử lý, như cách nhiều người vẫn làm với đồ thờ cũ. Đừng vứt vào thùng rác cùng đồ ăn thừa, không phải vì sợ phạm, mà vì đó là vật người khác coi là thiêng.
Những sai lầm thường gặp
- Coi bujeok là đồ lưu niệm thời trang, in lên áo, dán lên laptop, trước mặt người Hàn có niềm tin.
- Mua bùa đắt tiền qua mạng vì sợ hạn.
- Đốt bùa trong phòng kín, hoà tro uống. Khói giấy mực có thể độc, mực chu sa chứa thuỷ ngân.
- Đánh đồng musok với lừa đảo. Có kẻ lợi dụng, nhưng tín ngưỡng thì có lịch sử và người tin thật.
- Dùng chuyện tam tai để hoãn mọi quyết định lớn như học, cưới, chuyển việc trong suốt ba năm.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Lo âu kéo dài vì hạn, vì lời phán, mất ngủ, không làm được việc: nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Bị yêu cầu đóng thêm tiền cho lễ giải sau khi đã trả: hỏi luật sư, báo công an. Muốn hiểu sâu về musok như một đề tài văn hoá: tìm sách của các nhà nghiên cứu dân tộc học Hàn Quốc hoặc ghé các bảo tàng dân gian khi sang Hàn. Ai muốn đọc thêm về cách các hệ tính hạn như tam tai được xây dựng, có thể tìm ở nhóm sách phong thuỷ của Vật Phẩm Phong Thuỷ, đọc như tài liệu văn hoá hơn là cẩm nang tránh hạn.