Maneki-neko, mèo vẫy tay của Nhật: tay trái hay tay phải, màu nào nghĩa gì, và chuyện viên pin bị bỏ quên

Trả lời ngắn: maneki-neko là tượng mèo giơ một chân trước như đang vẫy gọi, có nguồn gốc ở Nhật Bản thời Edo và được đặt ở cửa tiệm để mời khách, mời tài lộc. Theo cách hiểu phổ biến, giơ chân trái là mời khách, giơ chân phải là mời tiền, nhưng điều này không thống nhất giữa các vùng. Mèo vẫy chạy pin rất phổ biến ở Việt Nam, và pin cúc áo bên trong là thứ cần giữ xa tầm tay trẻ nhỏ.

Hai truyền thuyết thường được kể

Có nhiều nơi ở Nhật nhận là quê của mèo vẫy. Hai câu chuyện được kể nhiều nhất:

• Chùa Gōtoku-ji ở Tokyo: một vị lãnh chúa đi ngang qua ngôi chùa nghèo, thấy con mèo của sư trụ trì giơ chân như vẫy gọi, bèn rẽ vào. Ngay sau đó trời đổ mưa giông, ông tránh được cơn mưa. Cảm kích, ông trở thành người bảo trợ cho chùa. Ngày nay chùa có rất nhiều tượng mèo trắng nhỏ do khách cúng dường.
• Vùng Imado ở Tokyo: một bà lão nghèo phải bán con mèo, rồi mèo hiện về trong mộng, bảo bà nặn tượng mèo bằng đất để bán. Tượng bán chạy, bà đỡ khổ.

Cả hai đều là truyền thuyết, không có cách nào xác minh câu nào "đúng". Nhưng chúng cùng nói một ý: lòng tốt với con vật nhỏ được đền đáp.

Tay trái, tay phải, hai tay

Ở nhiều nơi, người ta giải thích như sau:

Cũng có vùng nói ngược lại. Chân giơ càng cao thì "vẫy" càng xa, theo cách nói vui của người bán. Một điều thú vị: động tác vẫy gọi của người Nhật là bàn tay hướng xuống, gập ngón về phía mình, khác người phương Tây vẫy lòng bàn tay hướng lên. Vì thế mèo vẫy bán cho thị trường phương Tây đôi khi bị làm ngửa bàn tay, trông giống đang vẫy chào hơn là vẫy gọi.

Màu sắc và đồng tiền vàng

Mèo vẫy truyền thống màu trắng đốm, giống giống mèo tam thể Nhật Bản. Về sau xuất hiện thêm nhiều màu, mỗi màu được gán một nghĩa:

• Trắng: thuần khiết, may mắn chung.
• Vàng hoặc ánh kim: tiền tài.
• Đen: xua điều xấu, theo quan niệm hiện đại.
• Đỏ: sức khoẻ, xua bệnh, gắn với quan niệm cũ về màu đỏ.

Những nghĩa này phần lớn được gán khá gần đây cho tiện bán hàng. Chú mèo thường ôm một đồng koban, đồng tiền vàng hình bầu dục thời Edo. Ở Nhật, giá trị koban đủ lớn để tượng trưng cho món tiền đáng kể, nên mèo ôm koban là lời chúc làm ăn khấm khá.

Mèo vẫy sang Việt Nam qua đường nào

Ở Việt Nam, nhiều người gọi maneki-neko là "mèo thần tài". Phần lớn mèo vẫy bán ở chợ và cửa hàng tạp hoá là hàng nhựa chạy pin, tay đung đưa liên tục, được làm hàng loạt ở các xưởng lớn trong khu vực, đi theo con đường của hàng tiêu dùng. Mèo vẫy gốm sứ kiểu Nhật truyền thống, không có máy, ít gặp hơn và thường có giá cao hơn.

Người Hoa ở nhiều nước cũng dùng mèo vẫy, đôi khi pha thêm màu vàng, đỏ cho hợp thẩm mỹ của họ. Vì thế mèo vẫy ở Việt Nam là một món đồ Nhật đi vòng qua thị trường người Hoa trước khi đến tay người Việt.

Đặt mèo vẫy ở đâu cho hợp

Mèo vẫy là đồ của cửa tiệm. Chỗ đặt thường gặp:

1. Trên quầy thu ngân, hướng mặt ra cửa để "vẫy" khách đi ngang.
2. Ở cửa sổ kính mặt tiền, để người đi đường nhìn thấy.
3. Ở bàn làm việc của người làm nghề bán hàng, như một lời nhắc vui.

Mèo vẫy không phải tượng thờ, nên không đặt lên bàn thờ gia tiên hay bàn thờ Thần Tài. Ở Nhật, mèo vẫy là vật lành vui vẻ, có cả mèo vẫy dạng móc khoá, kẹo, bánh. Đối xử với nó như một món trang trí đáng yêu là đúng tinh thần gốc.

Chuyện viên pin bị bỏ quên

Mèo vẫy chạy pin thường dùng pin tiểu hoặc pin cúc áo. Pin cúc áo là vật rất nguy hiểm nếu trẻ nhỏ nuốt phải, có thể gây tổn thương nặng trong thời gian ngắn. Nhà có trẻ nhỏ nên kiểm tra nắp pin có vít chặt không, không để pin thay ra lăn lóc trên bàn, và bỏ pin cũ vào nơi thu gom riêng. Nếu nghi trẻ nuốt pin, đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay, đừng chờ triệu chứng.

Pin để lâu trong mèo vẫy cũng dễ chảy nước làm hỏng máy. Mèo đặt cửa hàng nắng nóng nên tháo pin khi đóng cửa nghỉ dài ngày.

Chọn mèo vẫy: gốm hay nhựa

Mèo gốm sứ không có máy, im lặng, nét vẽ thủ công, hợp với không gian yên tĩnh như quán trà, tiệm sách. Mèo nhựa chạy pin vẫy liên tục, bắt mắt, hợp mặt tiền đông người. Nhìn nét vẽ mặt: mèo gốm làm cẩn thận có mắt cân, viền màu sắc nét, không lem. Mèo nhựa rẻ dễ bạc màu sau vài tháng dưới nắng.

Ai nói mèo vẫy "phải mở mắt", "phải khai quang" mới linh là đang thêm luật cho một món đồ mà ở Nhật vốn được mua dễ dàng ở cả cửa hàng lưu niệm.

Để chọn một chú mèo vẫy hay một linh vật vui mắt cho quầy hàng, có thể xem nhóm vật phẩm may mắn của Vật Phẩm Phong Thuỷ, và nếu nhà có trẻ nhỏ thì ưu tiên loại không dùng pin.

Câu hỏi thường gặp